WŁOCŁAWEK,
Od I 1999 m. powiatowe w woj. kujawsko-pomor., powiat grodzki, w Kotlinie Toruńskiej, nad Wisłą i jej l. dopływem Zgłowiączką, poniżej zapory tworzącej Jez. Włocławskie; 122 tys. mieszk. (1998); 1950–92 liczba ludności wzrosła 2,5 razy. Miasto jest ośr. przem., usługowym i kult.; rozwinięty przemysł chem. (Zakłady Azotowe "Anwil"z wytwórnią polichlorku winylu, fabryka farb i lakierów), fabryka ceramiki sanitarnej; metal. (wytwórnia lin i drutu), spoż. (koncentraty spoż., przetwórnia owoców i warzyw, chłodnia składowa, spichrze zbożowe, zakłady mleczarskie); ponadto Elektrownia Wodna Włocławek (uruchomiona 1969, moc 162 MW), zakłady papiernicze, papieru higienicznego, mech.-chem. obróbki drewna (razem tworzące do 1992 Zakłady Celulozowo-Papiernicze im. J. Marchlewskiego), ceramiki stołowej, wytwórnia manometrów i termometrów, fabryka mebli oraz zakłady przemysłu materiałów bud., skórz., włók., odzież., poligraf., maszyn.; węzeł drogowy; przystań pasażerska i port rzeczny; lotnisko sport. w Kruszynie.

Stolica diecezji włocł. Kościoła rzymskokatol.; ośr. szkolnictwa, gł. zaw.; najstarsze w Polsce Wyższe Seminarium Duchowne; nauczycielskie kolegia — Języków Obcych, Języka Pol., Wyższa Szkoła Pracy Socjalnej; działa Włocł. Tow. Nauk; Teatr Impresaryjny, Tow. Miłośników Kultury, Włocł. Tow. Muzyczne; orkiestra kameralna, chór “Vladislawia”; odbywa się Biennale Fajansu; po 1990 powstało Radio Włocławek i Telewizja “Kujawy”; muzea — Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej, Historii Włocławka, Etnograf., Pożarnictwa, Zbiory Sztuki, Galeria Sztuki Współcz.; działa Włocł. Centrum Kultury i Dobrzyńsko-Kujawskie Tow. Kulturalne; turyst. baza noclegowa; szlaki wodne Wisłą. Centrum miasta położone na l. brzegu Wisły zachowało układ przestrzenny i klasycyst. zabudowę z XIX w.; osiedla mieszkaniowe skupiają się w pd. i zach. części miasta, zakłady przem. — wzdłuż l. brzegu Wisły, na pd.-wsch. i pn.-zach. od centrum.

Historia. Ślady osadnictwa kultury łużyckiej; w XI w. gród o dużym znaczeniu obronnym i osada targowa z komorą celną przy przeprawie przez Wisłę; 1123–33 siedziba biskupstwa; miasto lokowane 1261, zniszczone w XIV w. przez Krzyżaków, ponowna lokacja 1339; po wojnie trzynastoletniej (1454–66) rozkwit Włocławka jako ośr. wiślanego spławu zboża; w XVI w. 30 spichrzów i gł. komora celna na Wiśle; stopniowy upadek po najeździe szwedz. 1655; od 1793 w zaborze prus., od 1807 w Księstwie Warsz., od 1815 w Królestwie Pol.; od XIX w. rozwój przemysłu (m.in. fabryka papieru, fajansów, celulozy, wyrobów metal., spoż.); od 1862 połączenie kol. z Warszawą i Bydgoszczą; ośr. ruchu robotn., udział w rewolucji 1905–07, strajki i demonstracje bezrobotnych w okresie międzywojennym (m.in. 1930). W okresie II wojny świat. wcielony do Rzeszy; XII 1939 pacyfikacja dzielnicy Grzywno; od 1939 areszt policji niem., początkowo dla Polaków i Żydów (IX 1939 — ok. 1 tys. osób), później dla Polaków i Niemców, 2 oddziały robocze jeńców wł. i bryt., 1940–42 getto (przeciętnie 4 tys. osób, część więźniów wywieziono do getta łódz., pozostałych do ośr. zagłady w Chełmnie), liczne egzekucje (m.in. 217 nauczycieli, 220 księży); ośr. konspiracji; 1 poł. XIX w.–1975 siedziba powiatu, następnie miasto wojewódzkie.

W 2 poł. lat 60. nastąpił intensywny rozwój miasta (budowa zapory na Wiśle, elektrowni wodnej, zakładów azotowych); do Włocławka przyłączono (gł. 1979) liczne wsie i osady, m.in. Zarzeczewo, Korabniki, Krzywą Górę, Mielęcin, Rybnicę, Mikanowo.

Włocławek. Wszelkie prawa zastrzeżone